Tomris Uyar’ın penceresinden bir Turgut Uyar silüeti: “Ben Koşarım Aşağlara, Koşarım”

“Türk şiirinin hem en oldukca eleştirilen hem de en oldukca okunan şiiri nedir?” diye sorsalar çoğumuzun aklına gelen yanıt aynı olacak: İkinci Yeni. İkinci Yeni şiirinin hatırı sayılır şairlerinden Turgut Uyar; şiiriyle, hayatıyla ve dostluklarıyla edebiyat tarihinin içinde kendine özgü bir köşeyi senelerdir yeşertiyor. Çevirmen ve yazar Erhan Altan’ın 2000-2002 yılları aralığında Tomris Uyar ile Turgut Uyar üstüne yapmış olduğu söyleşiler, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları etiketiyle raflara çıktı. Tomris Uyar’ın Turgut Uyar hakkında bilinmeyenleri, duygu durumunu, şairliğini ve gündelik yaşam alışkanlıklarını anlattığı bu kitap, şairin dünyasını merak edenler için mühim bir kaynak durumunda. Erhan Altan ile Ben Koşarım Aşağlara, Koşarım kitabını ve Turgut Uyar’ın peşinden çıkmış olduğu yolculuğu konuştuk…

 

Çevirmen ve deneme yazarı Erhan Altan ile Beyoğlu'nda buluştuk.

Çevirmen ve tecrübe etme yazarı Erhan Altan ile Beyoğlu’nda buluştuk.

Dünyanın En Güzel Arabistanı, Tütünler Islak, Arz-ı Hal, Divan, Kayayı Delen İncir ve nicesi… Türk şiirinin ve doğal İkinci Yeni’nin kendine ilişkin bir şiir söylemeyi becerebilmiş şairlerinden Turgut Uyar, Erhan Altan’ın deyimiyle “bilmeden sevilen ozan.” İşte bu bilinmezlik uğruna bugün şiir severlerin önünde duran bu kitapta en büyük payın Tomris Uyar’a ilişkin bulunduğunu söyleyerek başlıyor söze Erhan Altan. Altan’a bakılırsa 2000’li yıllara yayılan ve Tomris Uyar vefat edene kadar devam eden buluşmalarda söylenen her şey Tomris Uyar istediği için gün yüzüne çıktı.

“VİYANA’DAN ARAYIP TURGUT UYAR’IN MEZARININ YERİNİ SORDUM”

Tomris Uyar ile Turgut Uyar için tanıştığını söylüyor Altan: “Ben onun telefonunu bir yerden buldum ve Viyana’dan onu arayıp Turgut Uyar’ın mezarının yerini sormuş oldum. Oldukça şaşırdı, nedenini merak etti. ‘Senelerdir okuyorum, bir somutluğa gereksinimim var galiba, tam olarak nedenini bilmiyorum fakat gidip görmek, bir şeye dokunmak isterim’ dedim, o da tanım etti. ‘Aşiyan’da Orhan Veli’nin mezarına gelmeden birazcık ilkin hafifçe yukarı doğru kalıyor gömüt. İstanbul’a geldiğinizde, Turgut Uyar’ın mezarını ziyaret ettiğinizde bana uğrayın bir çay içelim’ dedi. Ben de söylediğini yaptım.”

Tomris Uyar, 1969, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Tomris Uyar, 1969, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Altan, bir ekip köşeye sıkıştırma teknikleriyle konuşturulacak bir insan olmadığını söylüyor Tomris Uyar’ın: “O benimle konuşmaya karar vermişti, o istedi, o konuştu. Bunun da sebebi ne diye sorarsanız, benim Turgut Uyar’a olan bağlılığımı fark etti diye düşünüyorum. İstanbul’a gelip gittikçe kendisi ile buluşmaya ve Turgut Uyar üstüne konuşmaya başladık. Sonrasında kendiliğinden bir yaşam öyküsü emek harcaması yapma fikri dünyaya geldi. Sanırım benim Turgut Uyar’a söyleşiler üstünden bir fenalık yapmayacağıma güvenli oldu ve söyleşiyi bana vermeye karar verdi. Şu sebeple düşünce benden çıksa da o yönetti söyleşiyi.”

İlhan Berk, Edip Cansever ve Salah Birsel, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

İlhan Berk, Edip Cansever ve Salah Birsel, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

“İLHAN BERK’LE SÖYLEŞİ YAPMAYI BAŞARAMADIM”

Ben Koşarım Aşağlara, Koşarım kitabı en başlangıcında Tomris Uyar’ın merkezde olduğu sadece Turgut Uyar’ın hayatına dokunmuş çeşitli insanlarla meydana getirilen söyleşilerin de yer alacağı bir kitap olarak tasarlanmış. Bunun için İlhan Berk ile de bir söyleşi gerçekleştirmiş Altan: “İlhan Berk’e gittim Bodrum’a. İyi ki gitmişim, ben onunla orada tanıştım, Bodrum’daki evinde. Ayvalık’tan 2 otobüsle Bodrum’a gittim. Birazcık keyifsiz bir günüydü. Beni buyur etti ‘E, ne söyledi Tomris?’ dedi. Ben Tomris Uyar’ın ne anlattığını ona söylemedim doğal olarak fakat koskoca İlhan Berk bir sual sormuş, ben bu suali cevaplayamam da diyemem, bir şeyler söyledim. ‘İyi’ dedi, ‘Bas bakalım kasetine’, bastım. Benim ona beş dakikada söylediklerimi o bana otuz dakikada iade etti ve bundan başka da bir şey söylemedi. Ben onunla söyleşi yapmayı başaramadım. Bayağı bir hayal kırıklığı oldu, keyifsiz bir halde Ayvalık’a geri döndüm fakat İlhan Berk’i evinde yaşamıştım, bonusu buydu.”

Tomris Uyar'la Turgut Uyar Üzerine Bir Söyleşi "Ben Koşarım, Aşağlara, Koşarım", Erhan Altan, İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.

Tomris Uyar’la Turgut Uyar Üstüne Bir Söyleşi “Ben Koşarım, Aşağlara, Koşarım”, Erhan Altan, İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.

TURGUT UYAR’IN YONTUCULUĞU…

Öteki söyleşiler istenilen etkiyi veremeyince Tomris Uyar ekseninde şekillenmiş kitap. “Tomris Uyar’ın söyleşisi oldukca fazla data içeriyordu ve işin etkisi altına alan tarafı ben o vakit saymıştım, dokuz tane Turgut Uyar’a dair daha ilkin asla kimsenin bilmediği bilgiyi vermişti. Örnek olarak Turgut Uyar’ın iyi bir yontucu olduğu hiçbir yerde geçmeyen bir bilgiydi. Ek olarak Tomris Uyar’ın oldukca özgül gözlemleri vardı Turgut Uyar’a dair” diye özetleyen Altan’a bakılırsa bu kitap ufak fakat keskin bir kitap.

Tomris Uyar, 1970-71 civarında Büyükdere’deki evde, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Tomris Uyar, 1970-71 civarında Büyükdere’deki evde, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Tomris Uyar’ın şairi anlatırken kurduğu dilin üstünde duruyoruz. Yaşam öyküsü kitaplarında ya da bir şairin vefatından sonrasında anlatılanlarda istenmeden de olsa aktarılan şikâyetlere ya da abartılı övgülere rastlamıyoruz bu kitapta. “Bana şaşırtıcı gelen oldukca uzun seneler eşi olmuş, çocuğunun babası olmuş, yaşamını paylaşmış olduğu bir insanla ilgili olamayacağı kadar nesneldi. Turgut Uyar’ın yazınsal kişiliğine ikna olmuşluk ve bunu devamlı müdafa gayreti içindeydi fakat Turgut Uyar’ın hakkının verilememesinden dolayı yakınmıyordu. Yalnız vefatından sonrasında Attila İlhan’ın yazdıklarına oldukca sinirlendiğini söylemişti. Hatta onun olduğu yayınevine gitmiş fakat orada bulamamış. Attila İlhan’ın Turgut Uyar’ın ölümünden sonrasında yayımladığı “Şairler ayakta ölür” yazısına sinirlenmiş. Bunu söylerken bir mağduriyet dili kurmuyordu fakat zihni berraktı Turgut Uyar ile ilgili” diyor Altan.

Tomris Uyar ve Turgut Uyar, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Tomris Uyar ve Turgut Uyar, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Şiirle bir halde yakın ilişki kurmuş her insanın bileceği benzer biçimde şiirlerden şairlere, şairlerin hayatlarına doğru kapsamlı bir merakla sarmalanmak kaçınılmazdır. 2000’li yıllarda meydana getirilen bu söyleşilerin doğuş hikâyesi de tam olarak bu merak denkleminden doğuyor. Tomris Uyar’ın, yaşam arkadaşı ve çocuğunun (Hayri Turgut Uyar) babası Turgut Uyar’a dair anlattıkları kimi vakit dostlarıyla kurduğu ilişkilere, şairin hayatına büyük etkisinde bırakır bırakan kırıklara ve sıhhat problemlerine, ailesiyle ilişkilerine; kimi vakit ise devrin edebiyat tartışmalarına, 1970’lerde Halkın Dostları dergisinin Turgut Uyar şiirine yapmış olduğu saldırıya uzaktan bakıyor. Hem de Halkın Dostları saldırısının arkasından dilenen özürden de ilk kere bu kitapta bahsediliyor.

Selim İleri ve Turgut Uyar. Arkada sonraları “büyük saat” olarak ünlenen duvar saati görünüyor. Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Selim İleri ve Turgut Uyar. Arkada sonraları “büyük saat” olarak ünlenen duvar saati görünüyor. Hayri Turgut Uyar Arşivi.

“SANAT, HAYATIN GERÇEKLİK DEDİĞİMİZ BİR YERİNE ÇİVİYLE ÇAKILAN BİR ŞEY DEĞİL”

Altan, şairlerin şiirleriyle hayatlarını birbirine karıştırmamayı da öğrenmek icap ettiğini korumak için çaba sarfediyor. “Aslen bir şairin hayatıyla şiirinin bir olması bende sanki o insan ozan değilmiş benzer biçimde bir duyguya niçin oluyor. Bir sanat olarak şiir gerçekliğin birebir yansıtılması değildir. Tersine, devasa bir olanaklar alanının açılmasıdır. Ve sanat, bu mümkün olanların arasındaki spekülasyonlarla ilerleyen bir şey. Yaşamın gerçeklik dediğimiz bir yerine çiviyle çakılan bir şey değil şu demek oluyor ki” dese de şiirle kurulan ilişkide birçoğumuzun rol modellere gereksinimi bulunduğunu inkâr etmiyor.

Erhan Altan

Erhan Altan

20 yıl ilkin kendisini Viyana ile İstanbul içinde bir Turgut Uyar yolculuğuna çıkaran bu söyleşileri “birine dokunma gereksinimi” duymasıyla açıklıyor Altan: “Ben Turgut Uyar’ı sanıyorum oldukca bireysel bir yerden yakaladım, hâlâ da oradayım. Kesinlikle bir sosyalistti, toplumcuydu fakat benim Turgut Uyar şiirini okurken ki çıkarımım bu değildi. Onun bireysel bir ozan olarak mücadelesini kovuşturmak, izlerini bulmak bir ihtimal kendimde benzer izleri yakalamak çekti beni. Birisine dokunma gereksinimi bu. Bir düşünün oldukca mühim şeyler icra eden bir sanatçısınız, sporcu yada devlet insanı fark etmez. Ölüyorsunuz, heykelleriniz dikiliyor, kitaplarınız duruyor fakat kimse size dokunamıyor. ‘Bu adam en oldukca imambayıldı severdi’ diyemiyor kimse. Hâlbuki ona temas edebileceğin bölgeler buralar benzer biçimde geliyor bana. Dokunabilmek buradan mümkün benzer biçimde geliyor. Bir heykele istediğin kadar dokun o kişiye varamazsın. Şiirler bunun için en iyi yol fakat galiba yetmemiş ki bu şekilde bir şeye de yöneldim.

Turgut Uyar'ın Ankara'da SEKA'da çalıştığı yıllardan, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

Turgut Uyar’ın Ankara’da SEKA’da çalmış olduğu yıllardan, Hayri Turgut Uyar Arşivi.

“TURGUT UYAR BENİM ÖZGÜRLEŞMEMİN MÜMKÜN KILICISIYDI”

Ben Viyana’ya gittiğimde, bir ülkeye gitmek bununla birlikte o ülkenin diline gitmek olduğundan Türkçeye bir hasret dünyaya geldi. Şiiri daima sevdim bu hasreti şiirle giderip bir dünya kurmaya çalıştığımı düşünüyorum burada da Turgut Uyar oldukca öne geçti. Turgut Uyar okumadan ilkin ben Nazım Hikmet, Orhan Veli okuyan biriydim. Turgut Uyar yardımıyla şiir anlayışımda yaşadığım bu kayma ondan sonra beni Avusturya şiirine götürecek bir kaymanın da başlangıcı oldu. Turgut Uyar benim şiir mevzusundaki kişisel gelişimimin ayrılmaz bir parçası. Özgürleşmemin mümkün kılıcısıydı ve beni bu söyleşileri yapacağım yıllara savurdu. “




Related Posts

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.